4 Αυγούστου 1865 | Η καθιέρωση του Εθνικού Ύμνου της Ελλάδας – Η ιστορία ενός διαχρονικού συμβόλου ελευθερίας
Η 4η Αυγούστου 1865 αποτελεί μία από τις σημαντικότερες ημερομηνίες της νεότερης ελληνικής ιστορίας. Την ημέρα αυτή, με Βασιλικό Διάταγμα του βασιλιά Γεωργίου Α΄, ο «Ύμνος εις την Ελευθερίαν» του εθνικού ποιητή Διονυσίου Σολωμού, σε μουσική του Κερκυραίου συνθέτη Νικολάου Χαλικιόπουλου Μάντζαρου, καθιερώθηκε ως ο επίσημος Εθνικός Ύμνος της Ελλάδας. Από τότε συνοδεύει όλες τις μεγάλες στιγμές του ελληνισμού, αποτελεί αναπόσπαστο στοιχείο της εθνικής ταυτότητας και υπενθυμίζει τον αγώνα για την ελευθερία, την ανεξαρτησία και την αξιοπρέπεια του ελληνικού λαού.
Ένα ποίημα γεννημένο μέσα στην Επανάσταση
Ο Διονύσιος Σολωμός γεννήθηκε στη Ζάκυνθο το 1798 και θεωρείται ο κορυφαίος ποιητής της νεότερης Ελλάδας. Τον Μάιο του 1823, σε ηλικία μόλις 25 ετών, παρακολουθώντας με συγκίνηση τις εξελίξεις της Ελληνικής Επανάστασης και ιδιαίτερα τον ηρωικό αγώνα των Ελλήνων στο Μεσολόγγι, εμπνεύστηκε και έγραψε τον «Ύμνο εις την Ελευθερίαν».
Το έργο δεν αποτελεί απλώς ένα πατριωτικό ποίημα. Είναι ένας ύμνος στην ίδια την έννοια της ελευθερίας, στην αυτοθυσία των αγωνιστών και στην αναγέννηση του ελληνικού έθνους. Με τους ιστορικούς στίχους:
«Σε γνωρίζω από την κόψη
του σπαθιού την τρομερή,
σε γνωρίζω από την όψη
που με βία μετράει τη γη…»
ο Σολωμός προσωποποιεί την Ελευθερία και την παρουσιάζει να αναγεννιέται μέσα από τους αγώνες και τις θυσίες των Ελλήνων.
Το ποίημα αποτελείται συνολικά από 158 τετράστιχες στροφές, γραμμένες σε επτασύλλαβους και οκτασύλλαβους ομοιοκατάληκτους στίχους. Πρόκειται για το μεγαλύτερο σε έκταση έργο που χρησιμοποιήθηκε ποτέ ως βάση εθνικού ύμνου στον κόσμο. Από αυτές, οι πρώτες 24 στροφές αποτελούν τον επίσημο Εθνικό Ύμνο, ενώ στις κρατικές τελετές ψάλλονται μόνο οι δύο πρώτες.
Η διάδοση του έργου στην Ευρώπη
Ο στενός φίλος του Σολωμού, Σπυρίδων Τρικούπης, αναγνώρισε αμέσως τη σπουδαιότητα του ποιήματος. Πήρε αντίγραφό του με σκοπό να το παραδώσει στον μεγάλο φιλέλληνα Λόρδο Βύρωνα στο Μεσολόγγι. Ωστόσο, ο Βύρωνας πέθανε πριν το παραλάβει.
Το 1825 ο «Ύμνος εις την Ελευθερίαν» τυπώθηκε για πρώτη φορά και γρήγορα κυκλοφόρησε σε ολόκληρη την επαναστατημένη Ελλάδα. Παράλληλα μεταφράστηκε σε πολλές ευρωπαϊκές γλώσσες, συγκινώντας την κοινή γνώμη της Ευρώπης και ενισχύοντας το φιλελληνικό κίνημα. Σημαντικές προσωπικότητες των γραμμάτων, όπως ο Βίκτωρ Ουγκό, ο Αλφόνς ντε Λαμαρτίν και ο Γιόχαν Βόλφγκανγκ φον Γκαίτε, εξέφρασαν τον θαυμασμό τους για το έργο και για τον δημιουργό του, συμβάλλοντας στη διεθνή αναγνώριση του ελληνικού αγώνα.
Ο Νικόλαος Μάντζαρος και η μουσική του Ύμνου
Καθοριστική υπήρξε η συμβολή του Νικολάου Χαλικιόπουλου Μάντζαρου (1795-1872), του σημαντικότερου εκπροσώπου της Επτανησιακής Μουσικής Σχολής.
Μετά τη γνωριμία του με τον Σολωμό, αφιέρωσε μεγάλο μέρος της δημιουργικής του πορείας στη μελοποίηση του έργου. Η πρώτη μουσική εκδοχή ολοκληρώθηκε το 1829 για τετράφωνη ανδρική χορωδία, βασισμένη σε λαϊκά μουσικά μοτίβα. Το 1844 προχώρησε σε νέα επεξεργασία, την οποία υπέβαλε στον βασιλιά Όθωνα με την ελπίδα να υιοθετηθεί ως εθνικός ύμνος. Αν και τόσο ο Σολωμός όσο και ο Μάντζαρος τιμήθηκαν με παράσημα, η πρόταση δεν έγινε αποδεκτή.
Το 1861, ύστερα από προτροπή του Υπουργείου Στρατιωτικών, ο Μάντζαρος αναδιαμόρφωσε τη σύνθεσή του, μετατρέποντάς την σε εμβατήριο κατάλληλο για στρατιωτικές μπάντες. Η νέα αυτή μορφή έμελλε να αλλάξει την ιστορία.
Η επίσκεψη του βασιλιά Γεωργίου Α΄ στην Κέρκυρα
Το καθοριστικό γεγονός συνέβη μετά την Ένωση των Επτανήσων με την Ελλάδα το 1864.
Κατά την επίσκεψη του βασιλιά Γεωργίου Α΄ στην Κέρκυρα το 1865, η Φιλαρμονική Εταιρεία Κερκύρας απέδωσε τη νέα εκδοχή του «Ύμνου εις την Ελευθερίαν» σε ενορχήστρωση του Μάντζαρου. Ο νεαρός μονάρχης εντυπωσιάστηκε από τη μουσική αλλά και από τον έντονο πατριωτικό συμβολισμό του έργου.
Λίγες ημέρες αργότερα, στις 4 Αυγούστου 1865, υπεγράφη το Βασιλικό Διάταγμα με το οποίο το έργο χαρακτηρίστηκε «επίσημον εθνικόν άσμα». Παράλληλα διατάχθηκε να εκτελείται στις παρατάξεις του Βασιλικού Ναυτικού, ενώ οι ξένες διπλωματικές αποστολές ενημερώθηκαν ώστε να ανακρούεται και από τα πολεμικά πλοία των χωρών τους κατά την απόδοση τιμών προς την Ελλάδα και τον Έλληνα μονάρχη.
Ο Εθνικός Ύμνος σήμερα
Σήμερα ο ελληνικός Εθνικός Ύμνος ακούγεται σε κάθε επίσημη κρατική τελετή, στις εθνικές επετείους, στις παρελάσεις, στις έπαρσεις και υποστολές της σημαίας, καθώς και στις διεθνείς αθλητικές διοργανώσεις όπου συμμετέχουν ελληνικές αποστολές.
Από τις 18 Νοεμβρίου 1966, με απόφαση της Κυπριακής Δημοκρατίας, ο ίδιος ύμνος καθιερώθηκε και ως Εθνικός Ύμνος της Κύπρου, γεγονός που αναδεικνύει ακόμη περισσότερο τον κοινό ιστορικό και πολιτισμικό δεσμό των δύο κρατών.
Ένα διαχρονικό σύμβολο
Περισσότερο από ενάμιση αιώνα μετά την επίσημη καθιέρωσή του, ο «Ύμνος εις την Ελευθερίαν» εξακολουθεί να συγκινεί κάθε Έλληνα. Δεν είναι μόνο το επίσημο μουσικό σύμβολο του κράτους, αλλά μια ζωντανή υπενθύμιση των θυσιών που απαιτήθηκαν για την κατάκτηση της ελευθερίας.
Οι δύο πρώτες στροφές του αποτελούν σήμερα την πιο αναγνωρίσιμη έκφραση της εθνικής ενότητας. Πίσω όμως από αυτές κρύβεται ένα ολόκληρο ποιητικό έργο 158 στροφών, αφιερωμένο στον αγώνα ενός λαού που διεκδίκησε το δικαίωμα να ζει ελεύθερος.
Η 4η Αυγούστου 1865 δεν σηματοδοτεί απλώς την υιοθέτηση ενός εθνικού συμβόλου. Αποτελεί την ημέρα κατά την οποία η ποίηση του Σολωμού και η μουσική του Μάντζαρου ενώθηκαν οριστικά με την ιστορία του ελληνικού έθνους, δημιουργώντας έναν ύμνο που εξακολουθεί να εμπνέει γενιές Ελλήνων και να υπενθυμίζει ότι η ελευθερία δεν είναι δεδομένη, αλλά κατακτάται με αγώνα, ενότητα και πίστη στα ιδανικά του έθνους.
