Ρούμπιο στην Αθήνα: Το βαρύ παρελθόν με την Άγκυρα και η ατζέντα των ελληνοτουρκικών

Η επίσκεψη του Αμερικανού υπουργού Εξωτερικών Μάρκο Ρούμπιο στην Αθήνα αποκτά ιδιαίτερη γεωπολιτική βαρύτητα, καθώς πραγματοποιείται σε μια περίοδο κατά την οποία οι ελληνοτουρκικές σχέσεις εξακολουθούν να διατηρούν πολύ καλούς διαύλους επικοινωνίας, αλλά παράλληλα παραμένουν ενεργές σοβαρές διαφορές στο Αιγαίο και στην Ανατολική Μεσόγειο.

Ο Ρούμπιο επισκέπτεται την Ελλάδα στο πλαίσιο περιοδείας του στην Ευρώπη και αναμένεται να συμμετάσχει στον νέο γύρο του Στρατηγικού Διαλόγου ΗΠΑ–Ελλάδας, με βασικούς άξονες την άμυνα, την ασφάλεια, την ενέργεια και την περιφερειακή σταθερότητα.

Για την Αθήνα όμως η συγκεκριμένη επίσκεψη έχει και μία επιπλέον διάσταση, ο σημερινός επικεφαλής της αμερικανικής διπλωματίας γνωρίζει σε βάθος τα ζητήματα της Ανατολικής Μεσογείου και στο παρελθόν έχει κρατήσει ιδιαίτερα αυστηρή στάση απέναντι σε κρίσιμες επιλογές της Τουρκίας.

Ο Ρούμπιο και η Τουρκία

Ως γερουσιαστής, ο Μάρκο Ρούμπιο υπήρξε ένας από τους Αμερικανούς πολιτικούς που στήριξαν ενεργά την αναβάθμιση της στρατηγικής σχέσης των Ηνωμένων Πολιτειών με την Ελλάδα, την Κυπριακή Δημοκρατία και το Ισραήλ.

Το 2019, μαζί με τον τότε γερουσιαστή Μπομπ Μενέντεζ, παρουσίασε το Eastern Mediterranean Security and Energy Partnership Act, μία νομοθετική πρωτοβουλία που στόχευε στην ενίσχυση της αμερικανικής παρουσίας και συνεργασίας στην Ανατολική Μεσόγειο.

Στο επίκεντρο βρισκόταν η στενότερη συνεργασία ΗΠΑ–Ελλάδας–Κύπρου–Ισραήλ, ενώ ιδιαίτερη σημασία είχε και η θέση για την Τουρκία και το ρωσικό αντιαεροπορικό σύστημα S-400 που κρατά έως και σήμερα.

Ο Ρούμπιο είχε υποστηρίξει ότι η προμήθεια των S-400 από την Άγκυρα ήταν ασύμβατη με τη συμμετοχή της Τουρκίας στο πρόγραμμα των F-35. Η εξέλιξη αυτή αποτέλεσε έναν από τους σημαντικότερους παράγοντες που οδήγησαν τελικά στον αποκλεισμό της Τουρκίας από το πρόγραμμα του αμερικανικού μαχητικού πέμπτης γενιάς.

Η στάση αυτή δεν σημαίνει ότι ο Ρούμπιο μπορεί να χαρακτηριστεί απλώς «αντιτουρκικός». Δείχνει όμως ότι στο παρελθόν δεν δίστασε να στηρίξει σκληρές αποφάσεις απέναντι στην Άγκυρα όταν θεωρούσε ότι οι επιλογές της Τουρκίας συγκρούονταν με τα συμφέροντα των Ηνωμένων Πολιτειών και του ΝΑΤΟ.

Τι θα συζητηθεί στην Αθήνα

Επισήμως, η ατζέντα της επίσκεψης περιλαμβάνει την περαιτέρω ενίσχυση της στρατηγικής συνεργασίας Ελλάδας–ΗΠΑ.

Η αμυντική συνεργασία βρίσκεται πολύ ψηλά στις συνομιλίες.

Η Σούδα, η Αλεξανδρούπολη και γενικότερα οι ελληνικές στρατιωτικές υποδομές έχουν αποκτήσει ιδιαίτερη σημασία για τις Ηνωμένες Πολιτείες, τόσο για τη νοτιοανατολική πτέρυγα του ΝΑΤΟ όσο και για την υποστήριξη επιχειρήσεων και μετακινήσεων προς την Ανατολική Ευρώπη, τη Μαύρη Θάλασσα και την Ανατολική Μεσόγειο.

Στο τραπέζι αναμένεται να βρεθεί επίσης η ενίσχυση της διαλειτουργικότητας των ελληνικών και αμερικανικών Ενόπλων Δυνάμεων, η συμμετοχή σε κοινές ασκήσεις και η εξέλιξη των ελληνικών εξοπλιστικών προγραμμάτων αμερικανικού ενδιαφέροντος.

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει και το πρόγραμμα των F-35, καθώς η Ελλάδα προχωρά πλέον προς την απόκτηση του μαχητικού πέμπτης γενιάς, την ώρα που η Τουρκία εξακολουθεί να βρίσκεται εκτός του προγράμματος λόγω του ζητήματος των S-400.

Η ελληνική ατζέντα και το Αιγαίο

Η Αθήνα αναμένεται να παρουσιάσει στον Μάρκο Ρούμπιο και την ελληνική θέση για τις ελληνοτουρκικές σχέσεις.

Η πάγια θέση της ελληνικής διπλωματίας είναι ότι η μοναδική διαφορά που μπορεί να οδηγηθεί σε διεθνή δικαιοδοτική επίλυση είναι η οριοθέτηση υφαλοκρηπίδας και Αποκλειστικής Οικονομικής Ζώνης.

Αντίθετα, η Ελλάδα απορρίπτει την τουρκική ατζέντα περί «γκρίζων ζωνών», αποστρατιωτικοποίησης ελληνικών νησιών και αμφισβήτησης ελληνικών κυριαρχικών δικαιωμάτων.

Το τελευταίο διάστημα έχουν επανέλθει στην ελληνοτουρκική ατζέντα ζητήματα που σχετίζονται με τον ελληνικό θαλάσσιο χωροταξικό σχεδιασμό, τα θαλάσσια πάρκα, τις τουρκικές αναφορές στη «Γαλάζια Πατρίδα» και γενικότερα την οριοθέτηση θαλασσίων ζωνών.

Μέσα σε αυτό το περιβάλλον, η ελληνική κυβέρνηση έχει κάθε λόγο να επιδιώξει από την Ουάσιγκτον σαφές μήνυμα υπέρ της αποφυγής μονομερών ενεργειών και της τήρησης του Διεθνούς Δικαίου.

Το κρίσιμο ζήτημα των F-35 και της Τουρκίας

Ένα από τα ζητήματα που παρακολουθεί στενά η Αθήνα είναι η μελλοντική αμερικανική στάση απέναντι στην τουρκική Πολεμική Αεροπορία.

Η Τουρκία έχει επανειλημμένα επιδιώξει να επανέλθει στη συζήτηση για προηγμένα αμερικανικά αεροσκάφη, όμως το ζήτημα των S-400 παραμένει κεντρικό εμπόδιο.

Και εδώ το πολιτικό παρελθόν του Ρούμπιο αποκτά ξεχωριστή σημασία.

Ο σημερινός Αμερικανός ΥΠΕΞ ήταν ένας από εκείνους που είχαν ταχθεί ξεκάθαρα υπέρ της σύνδεσης της υπόθεσης των S-400 με τη συμμετοχή της Τουρκίας στο πρόγραμμα F-35.

Αυτό δεν σημαίνει ότι η πολιτική της σημερινής αμερικανικής κυβέρνησης θα καθοριστεί αποκλειστικά από τις παλιότερες προσωπικές του θέσεις.

Σημαίνει, όμως, ότι ο άνθρωπος που κάθεται σήμερα στο τιμόνι του State Department γνωρίζει σε βάθος το συγκεκριμένο ζήτημα και έχει ήδη διαμορφωμένη πολιτική εμπειρία γύρω από αυτό.

Ενέργεια και Ανατολική Μεσόγειος

Ιδιαίτερα σημαντικό κεφάλαιο των συνομιλιών θα είναι και η ενέργεια.

Η Ελλάδα επιδιώκει να ενισχύσει τον ρόλο της ως ενεργειακού κόμβου για τη Νοτιοανατολική και Κεντρική Ευρώπη, αξιοποιώντας τις υποδομές LNG, τους αγωγούς και τον λεγόμενο Vertical Corridor.

Για τις Ηνωμένες Πολιτείες, η ενίσχυση εναλλακτικών ενεργειακών διαδρομών αποτελεί στρατηγική προτεραιότητα, ιδιαίτερα στο πλαίσιο της προσπάθειας περιορισμού της εξάρτησης της Ευρώπης από τη ρωσική ενέργεια.

Σε αυτό το πλαίσιο, η γεωπολιτική αξία της Ελλάδας αυξάνεται ακόμη περισσότερο.

Ένα πρόσωπο που γνωρίζει καλά την περιοχή

Η επίσκεψη Ρούμπιο στην Αθήνα δεν μπορεί επομένως να αντιμετωπιστεί ως μια απλή διπλωματική επίσκεψη ρουτίνας.

Ο Αμερικανός υπουργός Εξωτερικών έχει προσωπικό πολιτικό παρελθόν στην Ανατολική Μεσόγειο.

Υπήρξε ένας από τους υποστηρικτές της στενότερης συνεργασίας Ηνωμένων Πολιτειών, Ελλάδας, Κύπρου και Ισραήλ και παράλληλα ένας από τους πολιτικούς που τήρησαν σκληρή στάση απέναντι στην Άγκυρα για το ζήτημα των S-400.

Σήμερα επιστρέφει στην περιοχή από εντελώς διαφορετική θέση ως επικεφαλής της αμερικανικής εξωτερικής πολιτικής και αυτό κάνει τις συνομιλίες του στην Αθήνα ιδιαίτερα σημαντικές.

Το βασικό ερώτημα είναι μόνο τι θα ζητήσει η Ουάσιγκτον από την Ελλάδα και ποια στάση θα επιλέξει να κρατήσει η κυβέρνηση των Ηνωμένων Πολιτειών απέναντι στην Άγκυρα, εάν οι διαφορές στο Αιγαίο και στην Ανατολική Μεσόγειο επανέλθουν με μεγαλύτερη ένταση.

Για την Αθήνα, η επίσκεψη Ρούμπιο αποτελεί επομένως μία ευκαιρία να επαναφέρει στην κορυφή της αμερικανικής ατζέντας τα ζητήματα της Ανατολικής Μεσογείου, της τουρκικής συμπεριφοράς και της ασφάλειας του ελληνικού χώρου.