F-104G «12601» | Το πρώτο μιας σειράς που έγραψε ιστορία – Από την Καλιφόρνια και την 335 Μοίρα, ξεχασμένο σήμερα στη Λάρισα
Μέσα στην 110 Πτέρυγα Μάχης στη Λάρισα βρίσκεται εδώ και δεκαετίες ένα F-104 που, αν το δει κάποιος από μακριά, μπορεί εύκολα να θεωρήσει ότι είναι απλώς ακόμη ένα παλιό αεροσκάφος της Πολεμικής Αεροπορίας.
Δεν είναι.
Το F-104G με ελληνικό αριθμό 12601, γνωστό παλαιότερα και ως FG-601, είναι ένα αεροσκάφος με ιδιαίτερη ιστορική ταυτότητα. Το construction number του είναι 683C-4001, ο αμερικανικός αριθμός του ήταν 61-2601 και, σύμφωνα με τα αρχεία της International F-104 Society και του 916-Starfighter, ήταν το πρώτο MAP F-104G που κατασκεύασε η Lockheed στο Burbank της Καλιφόρνιας.
Με απλά λόγια, το «4001» που συνοδεύει το συγκεκριμένο αεροσκάφος δεν είναι ένας τυχαίος αριθμός παραγωγής.
Είναι η αρχή μιας σειράς.
Η πρώτη πτήση έγινε το 1962
Το 12601 πραγματοποίησε την πρώτη του πτήση στις 10 Αυγούστου 1962. Κατασκευάστηκε ως F-104G, έκδοση σημαντικά εξελιγμένη σε σχέση με τα πρώτα F-104, προσαρμοσμένη στις απαιτήσεις των ευρωπαϊκών αεροπορικών δυνάμεων και του ΝΑΤΟ.
Η συγκεκριμένη σειρά της Lockheed με αμερικανικούς αριθμούς 61-2601 έως 61-2623 αντιστοιχούσε στα construction numbers 683C-4001 έως 4023.
Και το σημερινό ελληνικό 12601 ήταν το 4001.
Πριν ακόμη εμφανιστεί με ελληνικά εθνόσημα, είχε ήδη ζήσει μια ολόκληρη αεροπορική ζωή στις Ηνωμένες Πολιτείες.
Πριν την Ελλάδα πετούσε στις ΗΠΑ
Το 61-2601 χρησιμοποιήθηκε από την USAF για την εκπαίδευση ξένων χειριστών στο πλαίσιο του αμερικανικού Military Assistance Program.
Καταγράφεται με τον κωδικό FG-601 στην 4443rd Combat Crew Training Squadron, ενώ αργότερα χρησιμοποιήθηκε από την 4450th Combat Crew Training Wing στο Luke AFB. Υπάρχει καταγραφή της παρουσίας του εκεί ήδη από τον Ιούνιο του 1965.
Άρα, όταν έφτασε στην Ελλάδα, δεν επρόκειτο για ένα αεροσκάφος χωρίς προηγούμενο επιχειρησιακό παρελθόν.
Είχε ήδη χρησιμοποιηθεί στο μεγάλο αμερικανικό σύστημα εκπαίδευσης χειριστών του Starfighter.
3 Φεβρουαρίου 1969: έρχεται στην Ελλάδα
Στις 3 Φεβρουαρίου 1969 το αεροσκάφος παραδόθηκε στην Ελλάδα μέσω του MAP.
Στην Πολεμική Αεροπορία πήρε τον αριθμό 12601, διατηρώντας παράλληλα τη σύνδεσή του με τον κωδικό FG-601, και εντάχθηκε στην 335 Μοίρα.
Εκεί ξεκινά το καθαρά ελληνικό κεφάλαιο της ζωής του.
Το F-104G ήταν ένα αεροσκάφος που δεν συγχωρούσε την προχειρότητα. Η εξαιρετικά μικρή πτέρυγα, οι υψηλές ταχύτητες και τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά προσέγγισης και προσγείωσης απαιτούσαν πολύ καλή εκπαίδευση.
Ταυτόχρονα όμως προσέφερε στην Πολεμική Αεροπορία επιδόσεις που λίγα χρόνια νωρίτερα θα έμοιαζαν σχεδόν εξωπραγματικές.
Το παράξενο κεφάλαιο της εκτίναξης προς τα κάτω
Η παράξενη θυρίδα κάτω από το cockpit – Γιατί υπάρχει στο 12601;
Μία από τις πιο ενδιαφέρουσες λεπτομέρειες του F-104G 12601 βρίσκεται ακριβώς κάτω από το cockpit. Αν κοιτάξει κανείς προσεκτικά τις φωτογραφίες του αεροσκάφους, διακρίνει μια μεγάλη θυρίδα στο κάτω μέρος της ατράκτου.
Και εδώ βρίσκεται ένα από τα πιο παράξενα κεφάλαια στην ιστορία του Starfighter.
Τα πρώτα F-104 σχεδιάστηκαν με εκτινασσόμενο κάθισμα που έφευγε προς τα κάτω. Η Lockheed είχε επιλέξει αυτή τη λύση επειδή υπήρχε αρχικά φόβος ότι ένα κάθισμα που θα εκτινασσόταν προς τα πάνω δεν θα μπορούσε να περάσει με ασφάλεια από το χαρακτηριστικό ψηλά τοποθετημένο οριζόντιο σταθερό της ουράς του Starfighter.
Έτσι χρησιμοποιήθηκε το Stanley/Lockheed C-1 downward-firing ejection seat. Σε περίπτωση εγκατάλειψης, άνοιγε η ειδική θυρίδα κάτω από το cockpit και ο χειριστής εκτινασσόταν κάτω από το αεροσκάφος.
Η λύση όμως είχε ένα τεράστιο μειονέκτημα.
Σε χαμηλό ύψος, ακριβώς εκεί όπου πολλά ατυχήματα συμβαίνουν κατά την απογείωση ή την προσγείωση, η απόσταση από το έδαφος μπορούσε να μην επαρκεί για να ολοκληρωθεί με ασφάλεια η διαδικασία εκτίναξης.
Γι’ αυτό η Lockheed εγκατέλειψε την ιδέα και ανέπτυξε το ισχυρότερο C-2, το οποίο εκτίνασσε πλέον τον χειριστή προς τα πάνω και μπορούσε να καθαρίσει την ουρά του αεροσκάφους.
Και τότε γιατί το ελληνικό 12601 έχει ακόμη τη θυρίδα από κάτω;
Εδώ βρίσκεται η λεπτομέρεια που προκαλεί εύκολα σύγχυση.
Η Lockheed άλλαξε την κατεύθυνση της εκτίναξης, αλλά δεν κατάργησε την κάτω θυρίδα.
Η θυρίδα που είχε σχεδιαστεί για το παλιό downward-firing σύστημα παρέμεινε στην κατασκευή του Starfighter και μετά την τοποθέτηση του C-2.
Υπάρχει μάλιστα τεχνική περιγραφή της εποχής για την κατασκευή των F-104G που αναφέρει χαρακτηριστικά ότι το Lockheed C-2, ήδη στάνταρ στα F-104G, τοποθετούνταν στο cockpit μέσω της παλιάς θυρίδας της προς τα κάτω εκτίναξης.
Ακόμη πιο χαρακτηριστική είναι φωτογραφική τεκμηρίωση ενός βελγικού F-104G: το upward-firing C-2 φαίνεται να έχει κατέβει από την κάτω θυρίδα για εργασίες συντήρησης. Δηλαδή, σε περίπτωση ανάγκης ο χειριστής έφευγε προς τα πάνω, αλλά για την αφαίρεση και τη συντήρηση του καθίσματος οι τεχνικοί μπορούσαν να το κατεβάσουν από κάτω.
Αυτό ακριβώς βλέπουμε και στο 12601
Το ελληνικό 12601 / FG-601 / 61-2601, c/n 683C-4001 είναι F-104G.
Επομένως, η θυρίδα που βλέπουμε σήμερα κάτω από το cockpit του δεν αποτελεί απόδειξη ότι ο χειριστής του 12601 εκτινασσόταν προς τα κάτω.
Είναι όμως κάτι εξίσου ενδιαφέρον:
είναι ένα ορατό κατασκευαστικό κατάλοιπο της αρχικής φιλοσοφίας του Starfighter με downward ejection.
Το ίδιο το F-104G είχε πλέον C-2 με εκτίναξη προς τα πάνω, αλλά η παλιά κάτω θυρίδα παρέμεινε και χρησιμοποιούνταν ως πρόσβαση για το κάθισμα και τις εργασίες συντήρησης. Η International F-104 Society επιβεβαιώνει ειδικά ότι τα MAP F-104G χρησιμοποιούσαν C-2, με τροποποιημένο σύστημα αλεξιπτώτου.
Και υπάρχει μια ακόμη χαρακτηριστική κατασκευαστική λεπτομέρεια: η αρχική φιλοσοφία της προς τα κάτω εκτίναξης επηρέασε ολόκληρη τη διαμόρφωση του cockpit. Το Starfighter δεν είχε ένα συμβατικό κλειστό «πάτωμα» κάτω από το κάθισμα όπως θα περίμενε κανείς, ακριβώς λόγω αυτής της αρχικής διαδρομής προς την κάτω θυρίδα.
Αργότερα, πολλά ευρωπαϊκά F-104G απέκτησαν ακόμη καλύτερα καθίσματα Martin-Baker, και η Ελλάδα ήταν μεταξύ των χωρών που χρησιμοποίησαν Martin-Baker στα Starfighter της.
Άρα η σωστή περιγραφή για το 12601 είναι συγκεκριμένη: το αεροσκάφος διατηρεί κάτω από το cockpit τη χαρακτηριστική θυρίδα που προέρχεται από την αρχική σχεδίαση του F-104 για εκτίναξη προς τα κάτω. Όμως το ίδιο, ως F-104G, κατασκευάστηκε στην εποχή του Lockheed C-2 και της εκτίναξης προς τα πάνω. Η παλιά θυρίδα παρέμεινε για πρόσβαση, αφαίρεση και συντήρηση του καθίσματος.
1979: Το 12601 ταξιδεύει στο Βέλγιο
Ένα από τα καλύτερα τεκμηριωμένα επεισόδια της επιχειρησιακής του ζωής σημειώθηκε τον Απρίλιο του 1979.
Από τις 3 έως τις 12 Απριλίου, η 335 Μοίρα, τότε με F-104G στην Αεροπορική Βάση Αράξου, πραγματοποίησε ανταλλαγή με την 31 Smaldeel της Βελγικής Αεροπορίας, που επίσης επιχειρούσε με Starfighter από το Kleine Brogel.
Οι Έλληνες πήγαν στο Βέλγιο.
Και ανάμεσα στα αεροσκάφη που ταξίδεψαν ήταν συγκεκριμένα το 61-2601 – το σημερινό 12601.
Μαζί του πέταξαν τα F-104G 62-12305, 62-12310 και 63-13638 και δύο διθέσια TF-104G.
Υπάρχει μάλιστα φωτογραφικό υλικό του 12601 από την επιχειρησιακή περίοδο, με το FG-601 στην άτρακτο και το 12601 στο κάθετο σταθερό.
Αυτό είναι το ίδιο αεροσκάφος που σήμερα βρίσκεται καθηλωμένο στη Λάρισα.
Αύγουστος 1990: σταματά να πετά
Η καταγεγραμμένη ημερομηνία απόσυρσης του συγκεκριμένου αεροσκάφους είναι ο Αύγουστος του 1990.
Και εδώ φτάνουμε στο πιο μυστηριώδες κομμάτι της ιστορίας του.
Υπάρχει η πληροφορία ότι το συγκεκριμένο F-104 κατέληξε στη Λάρισα ύστερα από αναγκαστική ή ιδιαίτερα βαριά προσγείωση και ότι οι ζημιές που υπέστη ήταν ο λόγος για τον οποίο δεν έφυγε ξανά.
Μέχρι αυτή τη στιγμή δεν έχουμε βρει πρωτογενές αρχείο που να μας επιτρέπει να το γράψουμε ως επιβεβαιωμένο γεγονός.
Δεν έχει βρεθεί ακόμη ημερομηνία συμβάντος, όνομα χειριστή, φύλλο συμβάντος ή επίσημη αναφορά της ΠΑ που να συνδέει οριστικά το 12601 με βαριά προσγείωση στη Λάρισα.
Υπάρχει όμως ένα στοιχείο που κάνει την ιστορία πολύ ενδιαφέρουσα.
Το «τσαλάκωμα» που φωτογραφήθηκε
Υπάρχει φωτογραφία του ίδιου του 12601.
Και η λεζάντα δεν περιορίζεται στην αναγνώριση του αεροσκάφους.
Ο συντάκτης ζητά από τον αναγνώστη να προσέξει το χαρακτηριστικό «τσαλάκωμα» της ατράκτου αμέσως πίσω από τον διηλεκτρικό κώνο του ραντάρ.
Αυτό είναι εξαιρετικά ενδιαφέρον.
Δείχνει ότι η παραμόρφωση του αεροσκάφους ήταν ήδη εμφανής και είχε τραβήξει την προσοχή ανθρώπων που το φωτογράφισαν τη δεκαετία του 1990.
Το 1993 βρίσκεται ήδη στη Λάρισα
Έχουμε πάντως αδιάψευστο φωτογραφικό τεκμήριο.
Στις 22 Απριλίου 1993, ο Stephan de Bruijn φωτογράφησε το 12601 στην Αεροπορική Βάση Λάρισας.
Η καταχώρηση δίνει:
F-104G Starfighter – 12601 – FG-601 – c/n 683C-4001.
Η ίδια βάση δεδομένων επιβεβαιώνει την παράδοσή του στην Ελλάδα στις 3 Φεβρουαρίου 1969.
Παράλληλα, το αναλυτικό ιστορικό του αεροσκάφους το χαρακτηρίζει τον Απρίλιο του 1993 ως decoy στη Larissa AB.
Επομένως, τρία χρόνια μετά την απόσυρσή του, η πτητική του ζωή είχε τελειώσει οριστικά.
Και όμως δεν εξαφανίστηκε
Από εκεί και μετά μπορούμε σχεδόν να παρακολουθήσουμε το 12601 μέσα στις δεκαετίες.
Καταγράφεται στη Λάρισα τον Νοέμβριο του 2000.
Στις 17 Σεπτεμβρίου 2005 καταγράφεται αποθηκευμένο στο τέλος του διαδρόμου της Λάρισας, με την ένδειξη 2601.
Τον Νοέμβριο του 2008 εξακολουθεί να βρίσκεται αποθηκευμένο.
Αργότερα η κατάστασή του επιδεινώνεται σημαντικά. Το 2016 καταγράφεται πλέον ως αεροσκάφος σε πολύ κακή κατάσταση.
Υπάρχει επίσης φωτογραφία του στη Λάρισα στις 4 Μαΐου 2017, η οποία επιβεβαιώνει ότι το αεροσκάφος εξακολουθούσε να υπάρχει.
Και η ιστορία δεν τελειώνει εκεί.
Φεβρουάριος 2025: το 12601 είναι ακόμη εκεί
Αυτό είναι ίσως το πιο σημαντικό νεότερο στοιχείο.
Η διεθνής βάση καταγραφής διασωζόμενων F-104 του 916-Starfighter δίνει για το:
61-2601 | c/n 4001 | F-104G | HAF 12601
κατάσταση:
stored, outside – Larissa AB, Greece
και τελευταία καταγραφή Φεβρουάριος 2025.
Η πηγή το χαρακτηρίζει μάλιστα σε πολύ κακή κατάσταση.
Άρα δεν μιλάμε για ένα αεροσκάφος που πιθανώς κόπηκε πριν από είκοσι χρόνια, όπως υποστήριζαν ορισμένες παλαιότερες καταγραφές.
Το 12601 επέζησε.
Και αυτό είναι το πραγματικό θέμα
Σήμερα στη Λάρισα δεν βρίσκεται απλώς ένα κουφάρι F-104.
Βρίσκεται το 683C-4001.
Το 61-2601.
Το FG-601.
Το ελληνικό 12601.
Ένα Starfighter που πραγματοποίησε την πρώτη του πτήση στις 10 Αυγούστου 1962.
Το πρώτο MAP F-104G που κατασκεύασε η Lockheed.
Ένα αεροσκάφος που χρησιμοποιήθηκε στις Ηνωμένες Πολιτείες για την εκπαίδευση χειριστών.
Που ήρθε στην Ελλάδα το 1969.
Που υπηρέτησε την 335 Μοίρα.
Που το 1979 ταξίδεψε με ελληνικά πληρώματα στο Βέλγιο.
Που αποσύρθηκε το 1990.
Που φωτογραφήθηκε στη Λάρισα το 1993.
Που ήδη το 1995 παρουσίαζε εκείνο το περίεργο «τσαλάκωμα» της ατράκτου.
Και που, περισσότερα από 63 χρόνια μετά την πρώτη του πτήση, εξακολουθεί να βρίσκεται μέσα στην 110 Πτέρυγα Μάχης.
Το ερώτημα πλέον είναι άλλο
Γιατί αυτό το αεροσκάφος δεν έχει διασωθεί;
Δεν χρειάζεται να ξαναγίνει πτητικό. Ούτε χρειάζεται μια εξωπραγματικά ακριβή αποκατάσταση.
Χρειάζεται όμως να αναγνωριστεί γι’ αυτό που πραγματικά είναι.
Ένα σπάνιο κομμάτι της ελληνικής αλλά και της διεθνούς ιστορίας του F-104 Starfighter.
Και αν επιβεβαιωθεί από τα αρχεία της Πολεμικής Αεροπορίας και η πληροφορία για τη βαριά προσγείωσή του στη Λάρισα, τότε θα έχουμε μπροστά μας και την απάντηση σε ένα ερώτημα που παραμένει ανοιχτό εδώ και δεκαετίες:
πώς ακριβώς τελείωσε η τελευταία πτήση του 12601 και γιατί το Starfighter αυτό δεν έφυγε ποτέ ξανά από τη Λάρισα.
Γιατί το 12601 μπορεί να σταμάτησε να πετά τον Αύγουστο του 1990.
Η ιστορία του, όμως, δεν έχει τελειώσει.
