13 Νοεμβρίου 1943 | Τα ελληνικά Hurricane χτυπούν τους Γερμανούς στην Κρήτη – Η τελευταία αποστολή του Αρχισμηνία Τζούβαλη πριν από την αιχμαλωσία
Μια πολεμική αποστολή πάνω από την κατεχόμενη Κρήτη, ένα ελληνικό μαχητικό που δέχθηκε αντιαεροπορικά πυρά και ένας αεροπόρος που πέρασε από το πιλοτήριο του Hurricane στα γερμανικά στρατόπεδα αιχμαλώτων. Η ιστορία της 13ης Νοεμβρίου 1943 αποτελεί μία από τις λιγότερο γνωστές σελίδες της δράσης της 336 Βασιλικής Ελληνικής Μοίρας Διώξεως κατά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο.
Τον Νοέμβριο του 1943, η Κρήτη βρισκόταν για τρίτη χρονιά υπό γερμανική κατοχή. Παρά την αποχώρηση των δυνάμεων του Άξονα από τη Βόρεια Αφρική, οι Γερμανοί διατηρούσαν ισχυρές στρατιωτικές εγκαταστάσεις στο νησί, το οποίο εξακολουθούσε να αποτελεί σημαντικό στρατηγικό σημείο στην ανατολική Μεσόγειο.
Την ίδια περίοδο, εκατοντάδες Έλληνες αεροπόροι συνέχιζαν τον πόλεμο από τις συμμαχικές βάσεις της Μέσης Ανατολής και της Βόρειας Αφρικής. Ανάμεσά τους βρίσκονταν οι χειριστές των 335 και 336 Βασιλικών Ελληνικών Μοιρών Διώξεως, οι οποίοι επιχειρούσαν με βρετανικά μαχητικά Hawker Hurricane.
Οι αποστολές τους δεν περιορίζονταν στην προστασία συμμαχικών νηοπομπών. Περιλάμβαναν επιθετικές επιχειρήσεις εναντίον γερμανικών στόχων, ακόμη και πάνω από ελληνικό έδαφος.
Από την έρημο της Αιγύπτου στην κατεχόμενη Κρήτη
Η 336 Βασιλική Ελληνική Μοίρα Διώξεως είχε συγκροτηθεί στις 25 Φεβρουαρίου 1943, στην Αίγυπτο, υπό βρετανική επιχειρησιακή διοίκηση. Εξοπλισμένη με Hurricane Mk IIc, άρχισε να αναλαμβάνει αποστολές συνοδείας, προστασίας θαλάσσιων μεταφορών και προσβολής επίγειων στόχων.
Η βάση L.G.121, στην περιοχή του Sidi Barrani της Αιγύπτου, αποτέλεσε ένα από τα σημαντικότερα ορμητήρια των Ελλήνων αεροπόρων.
Από εκεί, τα Hurricane πραγματοποιούσαν ιδιαίτερα απαιτητικές πτήσεις προς την Κρήτη. Η μεγάλη θαλάσσια απόσταση, η ανάγκη διαχείρισης των καυσίμων και η παρουσία γερμανικών αντιαεροπορικών μονάδων καθιστούσαν κάθε αποστολή επικίνδυνη.
Οι αεροπόροι γνώριζαν ότι ένα σοβαρό πλήγμα στον κινητήρα, κατά την προσβολή των στόχων, μπορούσε να αποκλείσει την επιστροφή τους στην αφρικανική ακτή.
13 Νοεμβρίου 1943 – Η επιδρομή στην κοιλάδα της Μεσσαράς
Στις 13 Νοεμβρίου 1943, δύο Hurricane της 336 Βασιλικής Ελληνικής Μοίρας Διώξεως απογειώθηκαν για νέα επιθετική αποστολή στην Κρήτη.
Η επιχείρηση αποτελούσε συνέχεια των αεροπορικών επιδρομών που είχαν ξεκινήσει στις 9 Νοεμβρίου, στο πλαίσιο των συμμαχικών επιχειρήσεων με την κωδική ονομασία «Sociable».
Στόχος των ελληνικών αεροσκαφών ήταν γερμανικές θέσεις στην κοιλάδα της Μεσσαράς, στη νότια Κρήτη.
Η περιοχή παρουσίαζε ιδιαίτερο στρατιωτικό ενδιαφέρον, καθώς οι οδικές συγκοινωνίες και οι εγκαταστάσεις της μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν για τη μετακίνηση και υποστήριξη των κατοχικών δυνάμεων.
Τα ελληνικά Hurricane πραγματοποίησαν την προσβολή των στόχων τους. Ωστόσο, κατά τη διάρκεια της αποστολής, το αεροσκάφος που χειριζόταν ο Αρχισμηνίας Γεώργιος Τζούβαλης επλήγη από γερμανικά αντιαεροπορικά πυρά.
Το πλήγμα είχε σοβαρές συνέπειες για τη δυνατότητα συνέχισης της πτήσης.
Ο Έλληνας χειριστής δεν κατάφερε να επιστρέψει στη βάση του και υποχρεώθηκε να πραγματοποιήσει αναγκαστική προσγείωση στην κατεχόμενη Κρήτη.
Το Hurricane που δεν επέστρεψε
Στα αρχεία απωλειών των Hawker Hurricane διασώζεται η καταχώριση του αεροσκάφους του Γεωργίου Τζούβαλη, ως Hurricane Mk IIc της 336 Μοίρας.
Η καταγραφή συνδέει την απώλεια με την αποστολή στην κοιλάδα της Μεσσαράς και αποδίδει την αναγκαστική προσγείωση σε εχθρικά αντιαεροπορικά πυρά.
Το γεγονός επιβεβαιώνει ότι η απώλεια δεν προήλθε απλώς από μηχανική βλάβη ή έλλειψη καυσίμων, αλλά συνδέθηκε με την εχθρική αντίδραση κατά τη διάρκεια της επιχείρησης.
Δεν έχουν εντοπιστεί, μέχρι στιγμής, επαρκώς τεκμηριωμένες πληροφορίες για το ακριβές σημείο όπου προσγειώθηκε το Hurricane, την κατάσταση του αεροσκάφους μετά την προσγείωση ή τις συνθήκες υπό τις οποίες συνελήφθη ο χειριστής του.
Εκείνο που καταγράφεται είναι ότι ο Γεώργιος Τζούβαλης επέζησε της αναγκαστικής προσγείωσης, αλλά έπεσε στα χέρια των γερμανικών δυνάμεων κατοχής.
Από την Κρήτη στα γερμανικά στρατόπεδα αιχμαλώτων
Η σύλληψη του Αρχισμηνία Γεωργίου Τζούβαλη σήμανε το τέλος της πολεμικής του δράσης για το υπόλοιπο διάστημα του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου.
Σύμφωνα με τις διαθέσιμες ιστορικές αναφορές, μεταφέρθηκε στη Γερμανία, όπου κρατήθηκε σε στρατόπεδο αιχμαλώτων πολέμου μέχρι τη λήξη του πολέμου.
Η πορεία του από την Κρήτη προς τη Γερμανία, το συγκεκριμένο στρατόπεδο στο οποίο κρατήθηκε και οι συνθήκες της καθημερινότητάς του στην αιχμαλωσία παραμένουν ζητήματα που απαιτούν περαιτέρω αρχειακή διερεύνηση.
Η ιστορία του, ωστόσο, φωτίζει μια διαφορετική πλευρά των αεροπορικών επιχειρήσεων.
Για τους Έλληνες χειριστές, η απώλεια ενός αεροσκάφους δεν σήμαινε πάντοτε τον θάνατο. Μπορούσε να σημαίνει την έναρξη μιας μακράς περιόδου αιχμαλωσίας, μακριά από την πατρίδα και τις οικογένειές τους.
Η τραγωδία που ακολούθησε την επόμενη ημέρα
Η αποστολή της 13ης Νοεμβρίου δεν ήταν το τελευταίο πλήγμα που δέχθηκε η 336 Μοίρα κατά τις επιχειρήσεις στην Κρήτη.
Μόλις μία ημέρα αργότερα, στις 14 Νοεμβρίου 1943, τέσσερα ελληνικά Hurricane απογειώθηκαν από το L.G.121, με αποστολή την προσβολή γερμανικών στόχων κατά μήκος της οδού Ιεράπετρας – Καστελίου.
Η επιχείρηση έμεινε γνωστή από την τραγική της κατάληξη: κανένα από τα τέσσερα αεροσκάφη δεν επέστρεψε στη βάση.
Ο Υποσμηναγός Κωνσταντίνος Ψιλόλιγνος και ο Σμηνίας Δημήτριος Σαρσώνης έχασαν τη ζωή τους, ενώ ο Ευάγγελος Καρύδης και ο Γεώργιος Μαδεμλής αιχμαλωτίστηκαν.
Μέσα σε δύο ημέρες, η 336 Μοίρα είχε υποστεί βαρύτατες απώλειες σε προσωπικό και αεροσκάφη.
Οι επιδρομές αυτές αποτύπωναν το εξαιρετικά υψηλό τίμημα των επιθέσεων χαμηλού ύψους απέναντι σε οργανωμένη γερμανική αντιαεροπορική άμυνα.
Η πολεμική δράση των ελληνικών Hurricane που δεν πρέπει να ξεχαστεί
Η ιστορία του Γεωργίου Τζούβαλη αποτελεί μέρος της ευρύτερης πολεμικής προσπάθειας της Ελληνικής Βασιλικής Αεροπορίας μετά την κατάληψη της Ελλάδας το 1941.
Οι ελληνικές Μοίρες που ανασυγκροτήθηκαν στο εξωτερικό συνέχισαν να επιχειρούν στο πλευρό των Συμμάχων, αναλαμβάνοντας αποστολές μεγάλης δυσκολίας και υψηλού κινδύνου.
Η 13η Νοεμβρίου 1943 δεν καταγράφει μόνο την απώλεια ενός Hurricane πάνω από τη Μεσσαρά. Καταγράφει την προσωπική περιπέτεια ενός Έλληνα αεροπόρου, ο οποίος ξεκίνησε από μια βάση της βορειοαφρικανικής ερήμου για να πλήξει τις κατοχικές δυνάμεις στην πατρίδα του και βρέθηκε αιχμάλωτος στη Γερμανία.
Ο Αρχισμηνίας Γεώργιος Τζούβαλης επέζησε της πτώσης του αεροσκάφους του και παρέμεινε αιχμάλωτος μέχρι το τέλος του πολέμου.
Η περίπτωση του υπενθυμίζει ότι πίσω από κάθε πολεμική αποστολή, κάθε καταχώριση απώλειας και κάθε αριθμό σειράς αεροσκάφους, υπήρχε ένας άνθρωπος που αντιμετώπιζε τον κίνδυνο, χωρίς να γνωρίζει αν θα επέστρεφε.
Στις 13 Νοεμβρίου 1943, ένα ελληνικό Hurricane δεν γύρισε από την Κρήτη. Ο χειριστής του όμως επέζησε, για να περάσει τα επόμενα χρόνια του πολέμου στην αιχμαλωσία.

