«Η μοιραία σύγκρουση των F-84F πάνω από την Επίδαυρο συγκλόνισε την Πολεμική Αεροπορία το 1959…»

Στις αρχές της δεκαετίας του 1950 η ελληνική Πολεμική Αεροπορία βρισκόταν σε μία περίοδο ραγδαίου εκσυγχρονισμού. Τα ελικοφόρα μαχητικά του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου παραχωρούσαν τη θέση τους στα νέα αεριωθούμενα αεροσκάφη του ΝΑΤΟ. Ανάμεσα σε αυτά ξεχώριζε το αμερικανικό Republic F-84F Thunderstreak — ένα μαχητικό-βομβαρδιστικό που για σχεδόν τρεις δεκαετίες αποτέλεσε τη ραχοκοκαλιά της ελληνικής αεροπορικής ισχύος.

Μέσα σε εκείνη την εποχή ενθουσιασμού αλλά και υψηλού κινδύνου, γράφτηκε μία από τις πλέον τραγικές σελίδες της ελληνικής στρατιωτικής αεροπορίας. Το πρωινό της 11ης Μαΐου 1959, δύο νεαροί χειριστές της Πολεμικής Αεροπορίας — ο Ανθυποσμηναγός (Ι) Ευάγγελος Σκούρας και ο Ανθυποσμηναγός Στυλιανός Γραφάκος — έχασαν τη ζωή τους όταν τα αεροσκάφη F-84F που χειρίζονταν συγκρούστηκαν κατά τη διάρκεια εκπαιδευτικής πτήσης ανατολικά της Επιδαύρου.

Η Ελλάδα των πρώτων αεριωθουμένων

Η δεκαετία του 1950 υπήρξε μεταβατική περίοδος για την ελληνική Πολεμική Αεροπορία. Η είσοδος της χώρας στο ΝΑΤΟ είχε φέρει αμερικανική βοήθεια και νέα αεροσκάφη υψηλών επιδόσεων. Τα F-84G και αργότερα τα F-84F Thunderstreak εισήγαγαν τους Έλληνες χειριστές σε έναν εντελώς νέο κόσμο ταχυτήτων και επιχειρησιακών απαιτήσεων.

Το F-84F θεωρούνταν για την εποχή του ένα ιδιαίτερα απαιτητικό αεροσκάφος. Ήταν ταχύτερο, βαρύτερο και δυσκολότερο στον χειρισμό από τα προηγούμενα μαχητικά. Η εκπαίδευση των νέων χειριστών γινόταν υπό εξαιρετικά αυστηρές συνθήκες, ενώ τα ατυχήματα εκείνη την περίοδο δεν ήταν σπάνια.

Οι πτήσεις σχηματισμού, που αποτελούσαν βασικό στοιχείο της εκπαίδευσης του ΝΑΤΟ, απαιτούσαν απόλυτο συγχρονισμό. Ένα μικρό λάθος μπορούσε να οδηγήσει σε τραγωδία.

Οι δύο νέοι αεροπόροι

Ο Ανθυποσμηναγός (Ι) Ευάγγελος Σκούρας

Ο Ευάγγελος Σκούρας γεννήθηκε το 1936 στην Πάτρα. Σύμφωνα με τα επίσημα στοιχεία της Ένωσης Αποστράτων και του Λευκώματος Πεσόντων Αεροπόρων, εισήλθε στη Σχολή Αεροπορίας τον Αύγουστο του 1955, στο τμήμα Εφέδρων Χειριστών. Αποφοίτησε τον Μάιο του 1957 με τον βαθμό του Εφέδρου Ανθυποσμηναγού.

Υπηρετούσε στην 112 Πτέρυγα Μάχης στην Ελευσίνα, μία από τις σημαντικότερες μονάδες αεριωθουμένων της χώρας. Συνάδελφοί του τον περιέγραφαν ως ιδιαίτερα ικανό και ψύχραιμο χειριστή, με μεγάλη αφοσίωση στην υπηρεσία.

Η γενιά εκείνη των νέων πιλότων είχε μεγαλώσει μέσα στη σκιά του πολέμου και του Εμφυλίου. Για πολλούς, η Πολεμική Αεροπορία αντιπροσώπευε όχι μόνο επαγγελματική αποκατάσταση αλλά και ένα όραμα τεχνολογικής προόδου και εθνικής υπερηφάνειας.

Ο Ανθυποσμηναγός (Ι) Στυλιανός Γραφάκος

Ο Στυλιανός Γραφάκος ανήκε επίσης στη νέα γενιά χειριστών αεριωθουμένων της Πολεμικής Αεροπορίας. Αν και τα διαθέσιμα ιστορικά αρχεία είναι περιορισμένα, υπηρετούσε στην ίδια επιχειρησιακή δομή με τον Σκούρα και συμμετείχε σε εντατική εκπαίδευση επιχειρησιακής ετοιμότητας.

Οι νεαροί χειριστές εκείνης της εποχής εκπαιδεύονταν καθημερινά σε πτήσεις υψηλής δυσκολίας, με χαμηλές διελεύσεις, σχηματισμούς και ασκήσεις βομβαρδισμού. Οι ώρες πτήσης αυξάνονταν συνεχώς, καθώς η Ελλάδα προσπαθούσε να ανταποκριθεί στα νέα πρότυπα αεροπορικής ισχύος του ΝΑΤΟ.

Τα τελευταία λεπτά πριν από τη μοιραία σύγκρουση των F-84F

Η αποστολή ξεκίνησε ως μία συνηθισμένη εκπαιδευτική πτήση. Τα δύο F-84F απογειώθηκαν από την 112 Πτέρυγα Μάχης στην Ελευσίνα στο πλαίσιο εκπαιδευτικού προγράμματος επιχειρησιακής συνεργασίας.

Οι καιρικές συνθήκες φαίνεται ότι ήταν καλές. Η πτήση εξελισσόταν πάνω από την περιοχή της ανατολικής Πελοποννήσου όταν, κάτω από αδιευκρίνιστες συνθήκες που δεν έχουν πλήρως δημοσιοποιηθεί, τα δύο αεροσκάφη συγκρούστηκαν στον αέρα.

Η επίσημη αναφορά της Πολεμικής Αεροπορίας είναι λιτή αλλά σαφής:

«…λόγω συγκρούσεως των αεροσκαφών F-84F, με αποτέλεσμα αυτό να πέσει στο έδαφος, ανατολικά της Επιδαύρου.»

Οι κάτοικοι της περιοχής θυμούνταν για χρόνια έναν εκκωφαντικό θόρυβο πάνω από τα βουνά της Επιδαύρου, ακολουθούμενο από έκρηξη και καπνό. Σε εποχές χωρίς κινητά τηλέφωνα ή άμεση ενημέρωση, οι πρώτες πληροφορίες έφτασαν με καθυστέρηση στις τοπικές αρχές.

Σύμφωνα με προφορικές μαρτυρίες που διασώθηκαν αργότερα σε αεροπορικούς κύκλους, συντρίμμια βρέθηκαν διασκορπισμένα σε μεγάλη έκταση, γεγονός που ενίσχυσε το σενάριο εναέριας σύγκρουσης σε υψηλή ταχύτητα.

Οι έρευνες και τα συμπεράσματα

Τα επίσημα πορίσματα της εποχής δεν δημοσιοποιούνταν πλήρως, όπως συμβαίνει σήμερα. Ωστόσο, η καταγραφή της Πολεμικής Αεροπορίας αποδίδει ξεκάθαρα το δυστύχημα σε σύγκρουση των δύο αεροσκαφών κατά την εκπαιδευτική πτήση.

Πιθανότατα η σύγκρουση συνέβη κατά τη διάρκεια ελιγμού σχηματισμού ή αλλαγής θέσης. Σε ταχύτητες που πλησίαζαν τα 800 χιλιόμετρα την ώρα, ακόμα και ελάχιστη απόκλιση μπορούσε να αποβεί μοιραία.

Οι δυνατότητες εκτίναξης των χειριστών από τα αεροσκάφοι της εποχής ήταν περιορισμένες, ιδιαίτερα σε χαμηλό ύψος. Οι δύο χειριστές δεν πρόλαβαν να σωθούν.

Η επίδραση στην Πολεμική Αεροπορία

Το δυστύχημα συγκλόνισε την αεροπορική κοινότητα. Οι απώλειες νέων χειριστών στα πρώτα χρόνια των αεριωθουμένων ήταν συχνές, αλλά κάθε τέτοιο συμβάν προκαλούσε βαθύ σοκ στις μονάδες.

Η Πολεμική Αεροπορία επανεξέτασε εκείνα τα χρόνια πολλές διαδικασίες πτήσεων σχηματισμού και εκπαίδευσης. Τα ατυχήματα της δεκαετίας του 1950 συνέβαλαν στη σταδιακή βελτίωση των επιχειρησιακών κανονισμών ασφαλείας.

Η μνήμη των πεσόντων

Οι δύο αεροπόροι καταγράφηκαν στο λεύκωμα πεσόντων της Πολεμικής Αεροπορίας και τιμώνται μέχρι σήμερα ως μέλη της γενιάς που εισήγαγε την Ελλάδα στην εποχή των αεριωθουμένων.

Η θυσία τους παραμένει σχετικά άγνωστη στο ευρύ κοινό, όμως στους κύκλους των αεροπόρων το όνομά τους διατηρείται ζωντανό ως υπενθύμιση των κινδύνων που αντιμετώπισαν οι πρώτοι Έλληνες jet pilots.