«Οι S-400 έφυγαν»… αλλά η Μόσχα ακόμη περιμένει το αίτημα της Άγκυρας

Τις τελευταίες ημέρες δημιουργήθηκε η εντύπωση ότι το μεγάλο αγκάθι στις σχέσεις Τουρκίας–ΗΠΑ έχει σχεδόν αφαιρεθεί, ότι η Άγκυρα βρίσκεται ένα βήμα πριν απαλλαγεί από τους S-400, ότι η Ρωσία έχει ουσιαστικά συναινέσει και ότι ο δρόμος για την επιστροφή της Τουρκίας στα F-35 ανοίγει διάπλατα.

Μόνο που, όταν διαβάσει κανείς προσεκτικά τι δήλωσε ο ίδιος ο Σεργκέι Λαβρόφ, η εικόνα είναι αρκετά διαφορετική.

Η Ρωσία δεν ανακοίνωσε ότι ενέκρινε την απομάκρυνση των S-400 από την Τουρκία.

Δεν ανακοίνωσε συμφωνία για μεταφορά τους στα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα.

Και, σύμφωνα με τον Ρώσο υπουργό Εξωτερικών, μέχρι τις 26 Σεπτεμβρίου η Τουρκία δεν είχε καν καταθέσει επίσημο αίτημα στη Μόσχα για να μεταφέρει τα συστήματα εκτός της χώρας.

Αυτό που είπε η Ρωσία είναι κάτι πολύ συγκεκριμένο… εάν η Τουρκία θελήσει να μεταφέρει τους S-400 σε άλλη χώρα, χρειάζεται προηγουμένως την επίσημη συγκατάθεση της Μόσχας.

Από πού ξεκίνησε πάλι η συζήτηση

Το πρόβλημα είναι γνωστό εδώ και πολύ καιρό και ξεκινά από την τουρκική αγορά του ρωσικού συστήματος S-400.

Η Τουρκία παρέλαβε τους S-400 το 2019. Η αγορά από ένα κράτος-μέλος του ΝΑΤΟ ενός προηγμένου ρωσικού αντιαεροπορικού συστήματος προκάλεσε σοβαρή κρίση στις σχέσεις Άγκυρας–Ουάσιγκτον.

Οι Ηνωμένες Πολιτείες απέκλεισαν την Τουρκία από το πρόγραμμα F-35 και ακολούθησαν κυρώσεις CAATSA.

Έκτοτε οι S-400 παραμένουν ένας από τους βασικούς κόμβους που εμποδίζουν την πλήρη επαναφορά της Τουρκίας στο πρόγραμμα του αμερικανικού μαχητικού πέμπτης γενιάς και το μπλοκάρισμα σε κάθε είδους σοβαρού εξοπλιστικού προγράμματος.

Το 2026 όμως οι σχέσεις Ουάσιγκτον–Άγκυρας βελτιώθηκαν αισθητά και η υπόθεση επανήλθε στο τραπέζι.

Η ιδέα των Ηνωμένων Αραβικών Εμιράτων

Στις αρχές Σεπτεμβρίου εμφανίστηκε πιο συγκεκριμένα ένα πιθανό σενάριο: οι τουρκικοί S-400 να μεταφερθούν στα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα.

Στις 10 Σεπτεμβρίου ο Αμερικανός βουλευτής Darrell Issa, μετά από επαφές στην Άγκυρα, δήλωσε στη Hürriyet ότι το ζήτημα είχε συζητηθεί εκτενώς και αναφέρθηκε συγκεκριμένα σε συνομιλίες με τα ΗΑΕ.

Ο Issa είχε συναντήσει τον Τούρκο υπουργό Εξωτερικών Χακάν Φιντάν στις 8 Σεπτεμβρίου και την επόμενη ημέρα έγινε δεκτός από τον Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν.

Κατά τον Αμερικανό βουλευτή, η λύση των ΗΑΕ θα μπορούσε να αποτελέσει έναν τρόπο επίλυσης του προβλήματος των S-400.

Προσέξτε όμως τη διαφορά, συζητήθηκε ως πιθανή λύση — δεν ανακοινώθηκε συμφωνία.

Ο Φιντάν μιλά για «δημιουργικές ιδέες»

Λίγες ημέρες αργότερα ήρθε ακόμη μία ένδειξη ότι παρασκηνιακές διαβουλεύσεις βρίσκονται πράγματι σε εξέλιξη.

Ο Χακάν Φιντάν δήλωσε ότι Άγκυρα και Ουάσιγκτον επεξεργάζονται «δημιουργικές ιδέες» για την επίλυση του προβλήματος των S-400 και την άρση των εμποδίων που σχετίζονται με τις αμερικανικές κυρώσεις.

Ο Τούρκος υπουργός Εξωτερικών μίλησε για προσπάθεια εξεύρεσης λύσεων με αμοιβαία καλή θέληση, χωρίς όμως να ανακοινώσει ποια από αυτές έχει επιλεγεί.

Επομένως, μέχρι εκείνο το σημείο είχαμε την τουρκική επιθυμία για επίλυση του προβλήματος, αμερικανική διάθεση να συζητηθεί λύση και ένα σενάριο μεταφοράς των συστημάτων σε τρίτη χώρα.

Όχι τελική συμφωνία.

21–23 Σεπτεμβρίου: Η Ουάσιγκτον ανεβάζει τις προσδοκίες

Κατά τη διάρκεια της εβδομάδας της Γενικής Συνέλευσης του ΟΗΕ στη Νέα Υόρκη, το θέμα πήρε νέα διάσταση.

Ο Αμερικανός πρέσβης στην Τουρκία Tom Barrack δήλωσε ότι το ζήτημα των S-400 «θα επιλυθεί» και αποκάλυψε ότι αμερικανικές και τουρκικές ομάδες εργάζονται πάνω στο θέμα.

Παράλληλα όμως έβαλε μια σημαντική υποσημείωση.

Η υπόθεση δεν εξαρτάται μόνο από τις επιθυμίες του Λευκού Οίκου ή του Τούρκου προέδρου. Υπάρχουν αμερικανικές νομοθετικές δεσμεύσεις, μεταξύ των οποίων το CAATSA και προβλέψεις του NDAA, και ζητήματα που αφορούν την επιχειρησιακή κατάσταση, την ιδιοκτησία και την τελική διάθεση των S-400.

Στις 23 Σεπτεμβρίου ο Barrack επανήλθε λέγοντας ότι η επίλυση αυτών των νομικών και κανονιστικών θεμάτων θα χρειαστεί χρόνο.

Αυτό είναι σημαντικό.

Ακόμη και αν βρεθεί πολιτική φόρμουλα για τους S-400, η επιστροφή της Τουρκίας στα F-35 δεν είναι διαδικασία που ενεργοποιείται αυτομάτως με έναν διακόπτη.

Ο Ερντογάν βλέπει θετικό κλίμα για τα F-35

Στις 24 Σεπτεμβρίου ο Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν δήλωσε στη Νέα Υόρκη ότι ο Ντόναλντ Τραμπ έχει επιδείξει θετική βούληση όσον αφορά την επιστροφή της Τουρκίας στο πρόγραμμα F-35.

Ο Τούρκος πρόεδρος πρόσθεσε όμως κάτι επίσης σημαντικό, η Άγκυρα περιμένει αυτή η πολιτική βούληση να μετατραπεί σε συγκεκριμένα βήματα.

Άρα ούτε από την τουρκική πλευρά ανακοινώθηκε ότι το θέμα έκλεισε.

Και μετά μίλησε ο Λαβρόφ

Στις 26 Σεπτεμβρίου, στη Νέα Υόρκη, ο Σεργκέι Λαβρόφ ρωτήθηκε ευθέως για το ενδεχόμενο μεταφοράς των τουρκικών S-400 και για τα δημοσιεύματα περί Ηνωμένων Αραβικών Εμιράτων.

Η απάντησή του βάζει τα πράγματα σε διαφορετική βάση.

Ο Ρώσος υπουργός Εξωτερικών υπενθύμισε ότι η συμφωνία πώλησης περιλαμβάνει πιστοποιητικό τελικού χρήστη.

Αυτό σημαίνει, σύμφωνα με τη Μόσχα, ότι η Τουρκία δεν μπορεί να μετακινήσει τους S-400 εκτός των συνόρων της χωρίς επίσημη ρωσική συγκατάθεση.

Και στη συνέχεια ήρθε η φράση που έχει ιδιαίτερη σημασία:

η Ρωσία δεν είχε δεχθεί σχετικό αίτημα από την Τουρκία.

Όταν μάλιστα ρωτήθηκε ειδικά εάν η τρίτη χώρα θα μπορούσε να είναι τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα, ο Λαβρόφ δεν επιβεβαίωσε τέτοιο σχεδιασμό.

Η ουσία της απάντησής του ήταν ότι η Μόσχα θα εξετάσει τις επιλογές όταν λάβει συγκεκριμένο αίτημα και μάθει τι ακριβώς επιθυμούν να κάνουν οι Τούρκοι.

Τι δέχεται πραγματικά η Ρωσία

Η Μόσχα λοιπόν άφησε ανοιχτή μια πόρτα. Δεν είπε ότι οι S-400 πρέπει υποχρεωτικά να παραμείνουν για πάντα στην Τουρκία.

Ο Λαβρόφ δήλωσε ότι η Ρωσία θα μπορούσε να εξετάσει πρόταση μεταφοράς τους σε τρίτη χώρα.

Έβαλε όμως συγκεκριμένες προϋποθέσεις…η Ρωσία πρέπει να δώσει την επίσημη συγκατάθεσή της, η χώρα που θα παραλάβει τους S-400 πρέπει να θεωρείται αξιόπιστη και να διατηρεί φιλικές σχέσεις με τη Μόσχα,

και πρέπει να υπάρχουν εγγυήσεις ότι τα συστήματα δεν θα μεταφερθούν στη συνέχεια αλλ

Τι δέχεται πραγματικά η Ρωσία

Η Μόσχα λοιπόν άφησε ανοιχτή μια πόρτα.

Δεν είπε ότι οι S-400 πρέπει υποχρεωτικά να παραμείνουν για πάντα στην Τουρκία.

Ο Λαβρόφ δήλωσε ότι η Ρωσία θα μπορούσε να εξετάσει πρόταση μεταφοράς τους σε τρίτη χώρα.

Έβαλε όμως συγκεκριμένες προϋποθέσεις η Ρωσία πρέπει να δώσει την επίσημη συγκατάθεσή της,

η χώρα που θα παραλάβει τους S-400 πρέπει να θεωρείται αξιόπιστη και να διατηρεί φιλικές σχέσεις με τη Μόσχα,

και πρέπει να υπάρχουν εγγυήσεις ότι τα συστήματα δεν θα μεταφερθούν στη συνέχεια αλλού.

Η τελευταία προϋπόθεση έχει ιδιαίτερη σημασία για τους Ρώσους, καθώς ο Λαβρόφ συνέδεσε το θέμα με τον φόβο της Μόσχας ότι ρωσικής κατασκευής οπλικά συστήματα που είχαν εξαχθεί σε τρίτες χώρες θα μπορούσαν τελικά να καταλήξουν στην Ουκρανία.

Επομένως η πραγματική ρωσική θέση μπορεί να συνοψιστεί ως εξής:

«Είμαστε διατεθειμένοι να το συζητήσουμε, αλλά εμείς πρέπει να εγκρίνουμε πού θα πάνε και υπό ποιους όρους».

Αυτό απέχει αρκετά από το «η Ρωσία συμφώνησε να φύγουν οι S-400».

Μπορεί πράγματι να γίνει;

Ναι. Το σενάριο δεν είναι πλέον απίθανο.

Αλλά απέχει ακόμη από το να θεωρηθεί συμφωνημένο.

Υπάρχουν τέσσερις διαφορετικές πόρτες που πρέπει ουσιαστικά να ανοίξουν.

1η: η Τουρκία.

Η Άγκυρα πρέπει να αποδεχθεί μια λύση που θα ικανοποιεί τις αμερικανικές απαιτήσεις για την κατοχή, επιχειρησιακή κατάσταση και τελική διάθεση του συστήματος.

2η : η Ρωσία.

Η Μόσχα πρέπει να εγκρίνει την εξαγωγή των S-400 από την Τουρκία και τον συγκεκριμένο τελικό παραλήπτη.

Μέχρι τις 26 Σεπτεμβρίου, σύμφωνα με τον Λαβρόφ, τέτοιο επίσημο τουρκικό αίτημα δεν είχε υποβληθεί.

3η: η τρίτη χώρα.

Εάν η λύση είναι πράγματι τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα, θα πρέπει να συμφωνήσει και το Άμπου Ντάμπι, καθώς και να ικανοποιήσει τις εγγυήσεις που ζητά η Μόσχα.

Μέχρι στιγμής δεν υπάρχει δημόσια επιβεβαιωμένη τελική συμφωνία ΗΑΕ–Τουρκίας–Ρωσίας για παραλαβή των συγκεκριμένων συστημάτων.

4η: οι Ηνωμένες Πολιτείες και το Κογκρέσο.

Ακόμη και η απομάκρυνση των S-400 δεν σημαίνει από μόνη της ότι την επόμενη ημέρα παραδίδονται F-35 στην Τουρκία.

Η αμερικανική πλευρά έχει ήδη επισημάνει ότι υπάρχουν νομοθετικές και κανονιστικές απαιτήσεις που πρέπει να διευθετηθούν.

Πόσο πιθανό είναι τελικά;

Με τα δεδομένα που υπάρχουν σήμερα, θα απόφευγαμε  ένα αυθαίρετο ποσοστό τύπου «70%» ή «30%». Δεν υπάρχει αξιόπιστο μοντέλο που να μπορεί να δώσει τέτοια αριθμητική πιθανότητα.

Μπορούμε όμως να αξιολογήσουμε τα δεδομένα.

Το σενάριο είναι πολύ πιο σοβαρό από μια απλή φήμη, επειδή η Τουρκία παραδέχεται ότι συζητούνται λύσεις, οι ΗΠΑ δηλώνουν ότι εργάζονται για επίλυση του προβλήματος και η Ρωσία για πρώτη φορά περιγράφει δημόσια τους όρους υπό τους οποίους θα μπορούσε να εγκρίνει μεταφορά σε τρίτη χώρα.

Από την άλλη πλευρά, δεν βρισκόμαστε ακόμη στο στάδιο τελικής συμφωνίας.

Το σημαντικότερο στοιχείο είναι ίσως και το απλούστερο:

Ενώ συζητάμε δημόσια για το πού θα πάνε οι S-400, η Μόσχα λέει ότι δεν έχει ακόμη λάβει από την Άγκυρα το επίσημο αίτημα που απαιτείται για να ξεκινήσει η ίδια να αποφασίζει αν θα επιτρέψει τη μεταφορά τους.

Και ακόμη κι αν οι S-400 φύγουν τελικά από την Τουρκία, θα απομένει το αμερικανικό πολιτικό και νομικό σκέλος για τα F-35.

Γι’ αυτό, σήμερα, το ακριβέστερο συμπέρασμα δεν είναι ούτε «οι S-400 μένουν οριστικά» ούτε «οι S-400 έφυγαν και τα F-35 έρχονται».

Είναι ότι Άγκυρα και Ουάσιγκτον αναζητούν πραγματικά μια φόρμουλα, η Μόσχα δηλώνει ότι μπορεί να τη συζητήσει υπό αυστηρούς όρους, αλλά η συμφωνία που θα ξεκλειδώσει οριστικά το ζήτημα δεν έχει ακόμη ανακοινωθεί.

Και μέχρι τότε, οι S-400 παραμένουν στην Τουρκία.

Η ουκρανική παράμετρος

Υπάρχει όμως και μια λεπτομέρεια που πέρασε σχεδόν απαρατήρητη. Μέχρι σήμερα δεν υπάρχει δημόσιο στοιχείο ότι η Ουκρανία έχει ζητήσει τους τουρκικούς S-400 ή ότι εξετάζεται η μεταφορά τους στο Κίεβο. Την Ουκρανία στη συζήτηση την έβαλε ουσιαστικά η ίδια η Μόσχα.

Ο Σεργκέι Λαβρόφ εξήγησε ότι, εάν οι S-400 μεταφερθούν από την Τουρκία σε τρίτη χώρα, η Ρωσία θα απαιτήσει εγγυήσεις ότι δεν θα καταλήξουν στη συνέχεια αλλού. Ως παράδειγμα αναφέρθηκε στην περίπτωση ρωσικής κατασκευής οπλικών συστημάτων που, σύμφωνα με τη Μόσχα, πέρασαν μέσω τρίτων χωρών και τελικά κατέληξαν στην Ουκρανία.

Αυτό δείχνει και πόσο σύνθετη είναι η υπόθεση. Για τη Ρωσία δεν αρκεί να συμφωνήσει η Άγκυρα με την Ουάσιγκτον για το μέλλον των S-400. Η Μόσχα θέλει να γνωρίζει πού ακριβώς θα πάνε, ποιος θα τα ελέγχει και να έχει εγγυήσεις ότι δεν θα βρεθούν κάποια στιγμή σε ουκρανικά χέρια.

 

Και το Ισραήλ παρακολουθεί τους S-400 – με το βλέμμα στα F-35

Η υπόθεση των τουρκικών S-400 δεν αφορά μόνο Μόσχα, Άγκυρα και Ουάσιγκτον. Το Ισραήλ παρακολουθεί στενά τις εξελίξεις, αλλά για διαφορετικό λόγο: την πιθανή επιστροφή της Τουρκίας στο πρόγραμμα F-35.

Η ισραηλινή πλευρά έχει εκφράσει δημόσια σοβαρές επιφυλάξεις για την παραχώρηση των προηγμένων αμερικανικών μαχητικών στην Άγκυρα, με βασικό επιχείρημα την ανάγκη διατήρησης του ποιοτικού στρατιωτικού πλεονεκτήματος του Ισραήλ στην περιοχή.

Έτσι δημιουργείται ένα ενδιαφέρον γεωπολιτικό τρίγωνο: η Τουρκία θέλει να λύσει το πρόβλημα των S-400 για να πλησιάσει ξανά τα F-35, η Ρωσία δηλώνει ότι οποιαδήποτε μεταφορά των συστημάτων απαιτεί τη συγκατάθεσή της και το Ισραήλ παρακολουθεί την εξέλιξη γνωρίζοντας ότι η τελική κατάληξη μπορεί να αλλάξει την αεροπορική ισορροπία στην Ανατολική Μεσόγειο.

Οι S-400 λοιπόν μπορεί να βρίσκονται στο έδαφος, αλλά το πραγματικό παιχνίδι παίζεται στον αέρα — και έχει στο κέντρο του τα F-35.